De »ondergang van de islamitische wereld«

Een verrassende analyse uit de pen van een islamitische wetenschapper. 

Waar komt de haat van delen van de islamitische wereld tegenover het Westen vandaan? Ligt dat alleen maar aan de verkeerde politiek van de Amerikanen, aan de ongelukkige Irak-oorlog, de gevechten in Afghanistan of het onopgeloste Palestina-probleem?

De Duitse politicoloog Hamed Abdel-Samad, zelf moslim en afkomstig uit Egypte, heeft een antwoord waarmee de meeste moslims waarschijnlijk niet blij zullen zijn: hij ziet in de islam een ondergaande cultuur, die als het ware om zich heen slaat, voordat ze sterft.

Maar hoe komt dat? Is niet juist de islam de enige religie die groter wordt, en wel niet alleen door demografische ontwikkelingen? Heeft hij niet bijvoorbeeld in Afrika een aantrekkingskracht op velen, die geen andere religies (meer) uitoefenen? Wekt niet juist de islam de indruk van agressieve kracht, die daarom vele mensen angst inboezemt?

In zijn boek »De ondergang van de islamitische wereld. Een prognose« komt de schrijver tot een heel ander resultaat. De titel van het boek is bewust gekozen. Abdel-Samad las, toen hij naar Duitsland kwam, Oswald Spenglers »De ondergang van het Avondland«. In deze klassieker van de cultuurfilosofie vond hij in de eerste plaats zijn meningen over het »decadente« Westen, die hij vanuit zijn vaderland had meegenomen, bevestigd. De elitaire, marmeren taal van Spengler bleef echter moeilijk voor hem te begrijpen, zodat hij het boek aan de kant legde. Toen hij het later, intellectueel beter toegerust, weer oppakte, werd het hem duidelijk, dat Spenglers analyses perfect op de toestand van zijn cultuur, de islamitische cultuur, van toepassing waren.

Abdel-Samad bevindt zich op één lijn met de radicale islamkritiek, waarmee de in het Westen levende Pakistaanse dissident Ibn Warraq of de Franse, uit Tunesië afkomstige, schrijver Abdelwahhab Meddeb zijn begonnen. Over het algemeen is hij echter milder gestemd dan zijn voorgangers, pleit voor een islam zonder sharia en Jihad.

De islamitische wereld komt op hem over als een oncreatieve cultuur, die op dit moment geen enkele innovatie aan de mensheid heeft te bieden. In tegenstelling tot de eerste drie eeuwen van zijn geschiedenis, waarin hij al het onbekende enthousiast bijna opzoog en een samenleving creëerde, die geestelijk creatief was en een religieus pluralisme ontwikkelde, dat individualistische, zelfs hedonistische levensontwerpen toestond, bevindt de islam zich nu in een fase van culturele regressie. De bezwering van de glansperiode van de islam – versterkt door het superioriteitsbewustzijn dat ieder moslim wordt bijgebracht – staat in schril contrast tot een voortdurend beledigd zijn en tot collectieve complexen vanwege het ingehaald worden door het Westen – door de Europees-Amerikaanse cultuur. »Ik ben moslim, dus ben ik beledigd«, luidt een van de drastische hoofdstuktitels van het boek. De radicalisering, die tegenwoordig islamisme wordt genoemd, is volgens Abdel-Samad geen nieuw fenomeen, maar de opnieuw bewerkte editie van constant terugkerende golven van religieustheologische rigiditeit, die zijn voedingsbodem vindt in het samenvoegen van een niet verlicht, autoritair Godsbeeld en de autoritaire machtsuitoefening in religie en politiek. Gehoorzaamheid, niet zelf denken is de eerste geloofsplicht. Het slachtoffer is de volledige islamitische, in geestelijke leegte verstarde cultuur, mannen zowel als vrouwen, de vrouwen echter in veel grotere mate.

Men klaagt over de huidige misère, die wordt toegeschreven aan samenzweringen van het Westen. Modernisering betekent: diens verworvenheden in te kopen, maar diens wetenschappelijk-seculiere denken, dat deze modernisering pas mogelijk maakte, af te wijzen.
Egyptische schoolboeken, die de schrijver beoordeelt, spreken boekdelen over de reflexmatig te noemen zoektocht naar de zondebok in den vreemde. In volledige onwetendheid van de geestelijke processen, die zich sinds de Renaissance in Europa hebben voorgedaan, geldt de bewering, dat moslims immers alleen maar zouden terughalen wat ze ooit aan de cultuur van het Avondland zouden hebben gegeven, als rechtvaardiging voor dit gedrag. De schrijver ontkent de negatieve invloeden van het westerse (echter ook Ottomaanse) imperialisme op de Arabieren niet, hij zegt echter heel duidelijk, dat dit maar al te graag aangevoerd wordt als kritiekloze »zelfontlasting«.

Abdel-Samads prognose is somber. Als de islamitische wereld zichzelf niet hervormt, dreigt het verval, schaft hij zichzelf af. Na de aardolie zal niemand zich meer voor hem interesseren, tenzij de islamitische wereld een eigen weg uit de aan zichzelf te wijten zwakte zou vinden: de uiteindelijk in de onaantastbare goddelijke wet wortelende cultus rondom autoriteit en gehoorzaamheid – van het Godsbeeld via de patriarchale familie en de restrictieve, echter meestal hypocriete seksuele moraal tot aan de staat en zijn leiding toe.

Critici zullen deze schrijver eenzijdigheid en ongenuanceerdheid verwijten. Hij polariseert en wil dat ook. In werkelijkheid zegt hij niets over de spirituele islam van de soefi’s, die deze cultuur eeuwenlang vormgaf, en ook weinig over de rationalistische tradities en hervormingsbewegingen; ook moet de islamitische statenwereld tussen Marokko, Turkije en Maleisië in veel dingen toch gedifferentieerder worden ingeschat. Maar er is een teer punt geraakt, dat veel moslims pijn zal doen en velen waarschijnlijk woedend zal maken. En het Westen is bevriend met landen, waarin dit »islamitische systeem« - met locale verschillen – bijna tot in de perfectie is uitgevoerd.

Wolfgang Günter Lerch

Bron

Vertaald uit het Duits door: E.J. Bron