Wolken

Als je Nederland weer binnenkomt, is dat het eerste wat je opvalt. Wolken. Indrukwekkende wolkenpartijen. Ze zijn er in allerlei kleuren en vormen. Van inktzwart tot helder wit, van oranje tot rose en diep paars met een gelig randje. Ze kunnen grijs zijn van naderende regen maar ook smeuïg wit, doorschijnend, beige doorschoten. Gracieus en veelvormig. Je kunt er van alles in zien, in projecteren ook. Dat doen we graag. Projecteren. Zoals dat jongetje in het gedicht Wolken van Nijhoff van alles in de lucht ziet en projecteert: een herder met zijn schapen, Scandinavië, eenden, een dame. Het kan ook absurde vormen aannemen. Dat projecteren. Zoals in IS een zionistisch complot zien. Of een beetje lachwekkende. Zoals in allochtonen (licht) getinte mensen die er alleen maar op uit zijn van een prachtland als Nederland te profiteren. Op de mooie tentoonstelling Lucht – in de Nederlandse kunst sinds 1850 in De Hallen in Haarlem is te zien, wat kunstenaars van de laatste 150 jaar in wolken zagen. Romantische dramatische luchten. Of ze legden er vooral hun gevoel voor sfeer en ruimte in. Heel hun ziel en zaligheid soms. Lucht is een vervolg op twee eerdere tentoonstellingen over het landschap en de zee in Nederland (zie Nog zes dagen en Hollandse zeegezichten in Haarlem).

Zomertijd

Komkommertijd bestaat niet. De val van Sebrenica en de massamoord van Breivik vonden plaats in de zogenaamde slow news season. Poetin stond ook in de zomer van 2008 pro-russische rebellen bij, toen in Zuid-Ossetië. Israël en Hesbollah raakten slaags in de Sommerloch van 2006. Nu dus het neerhalen van de MH 17, de oorlog in Oost-Oekraïne. Gewelddadige vetes in Lybië. Het ebola virus. De derde oorlog in de Gazastrook, en het barbarisme van ISIS (tegenwoordig IS – Islamitische Staat) in Irak. Protestdemonstraties tegen de laatste twee, respectievelijk in Amsterdam en Enschede, waren er op zondag 3 augustus j.l., de dag waarop herdacht werd dat 100 jaar geleden The Great War uitbrak. Die begon dus ook in komkommertijd.

Het nationalistisch fundamentalisme van Poetin

In Dr Strangelove or: How I learned to stop worrying and love the bomb (1964), de klassiek geworden satirische film van Stanley Kubrick op het toppunt van de Koude Oorlog, telefoneert de Amerikaanse president met zijn Russische collega. De eerste verontschuldigt zijn ondergeschikte, die per abuis op de knop heeft gedrukt, met “He was a little bit fun in his head”. De hilarische scène (met Peter Sellers als Amerika’s president) gaat als volgt verder: “Hello Dimitri…it’s good that you are fine and I am fine…I agree with you it ‘s great to be fine… How do you think I feel about it … Can you imagine how I feel about it, Dimitri...Why do you think I ‘m calling you?...To say hello?...Of course I like to speak with you…of course I like to say hello…not now but any time, Dimitri…It ’s a friendly call, of course…I ‘m sorry too, Dimitri, I ‘m very sorry…you are more sorry than I am but I ‘m sorry as well…don’t say you are more sorry than I am…so we are both sorry…all right?...” AND SO ON. Hoe gaan dezer dagen al die telefoongesprekken met Poetin (Hello Vladimir…)? In hoeverre zijn de tijden veranderd?

Een zomer lang Hitchcock (De film Vertigo en de roman Hotel Vertigo)

Iedere zomer organiseert het Eye (filmmuseum) in Amsterdam een retrospectief. Vorig jaar werden er aan het IJ films vertoond van Fellini en was er een interessante tentoonstelling aan de Italiaanse maestro gewijd (zie De wereld van Fellini; zie ook Bepaald geen dertien in een dozijn – over Kubrick, en Jack Nicholson – rebelse charmeur). Dit jaar is Hitchcock de hoofdpersoon. Vanaf 25 juli worden er ook op tv verschillende films van de master of suspense uitgezonden, waaronder Vertigo (1957). Verwijzend naar deze film publiceerde Kees ’t Hart in december 2012, dezelfde maand waarin ook een complete box met twintig schoongepoetste Hitchcock-films verscheen, zijn roman Hotel Vertigo. Daarin keert een gepensioneerde weduwnaar terug naar San Francisco waar hij in 1957 betrokken raakte bij de second union die opnamen maakte van locaties voor Hitchcocks meesterwerk. Van het begin af aan is duidelijk dat die ervaring van destijds met Vertigo niet goed afliep. 

De houdbaarheidsdatum van tradities

Ooit was ik in Pamplona, waar vanaf 6 juli elk jaar 8 ochtenden lang het stieren rennen plaatsvindt. Een traditie die elke inwoner van de Noord-Spaanse stad met de paplepel ingegoten krijgt, als onderdeel van het feest van de patroonheilige San Fermin. We begaven ons wijselijk niet in de nauwe straatjes waarlangs de stieren, waarmee later op de dag gevochten wordt, van kraal naar arena worden gejaagd. Elk jaar staat deze traditie ter discussie. Als de corrida, het gevecht, verboden wordt, zal de encierro, de ren, dan nog blijven bestaan? De encierro wordt ook van binnenuit bedreigd. Het meerennen is eeuwenlang van vader op zoon doorgegeven. Het was een initiatieritueel, een sacrale ervaring. In een steeds minder katholieke samenleving, die bovendien vermijdbare risico’s wil uitsluiten, haakt de jeugd meer en meer af. De buitenlanders, die veel geld in het laatje brengen, raken in de meerderheid, en daarmee verdwijnt de kern van deze traditie. Is Pamplona op de ochtend van 6 juli het voorland van Nederland op de avond van 5 december? De bestuursrechter in Amsterdam heeft in ieder geval met de rode lap gezwaaid.

Wk taal

Het WK stimuleert de creativiteit. Als het gaat om het maken van verrassende beelden. En het bedenken van nieuwe woorden. Op internet, in sociale media, de sportverslaggeving en in de commercie. Het juichpak was er al voordat het WK begon. Het bijtincident van Suarez leverde tal van visuele en talige vondsten op. Vanaf de eerste wedstrijd van Oranje ging het over persieing, poldercattenaccio en chef incidentele pressie. Ook aan spelers van het Nederlands elftal zelf werden nieuwe woorden of formuleringen verbonden, zoals huntelen, kuijteren en Ich bin ein Bedumer. Laten we ons focussen op de laatste twee.

Honderd jaar geleden

Wat een geklungel was het die dag in Serajevo. Met onmetelijk fatale gevolgen. Honderd jaar na dato, op 28 juni j.l. kreeg Gravillo Princip er een standbeeld voor in Belgrado. En ook nog eentje in Oost-Serajevo. Historicus Guido van Hengel publiceerde onlangs een studie over deze “dweepzuchtigen Servischen melkbaard” (Het Handelsblad 30 juni 1914), en de Deense tekenaar Henrik Rehr bracht een stripboek, grafische roman heet dit genre tegenwoordig, over het clubje Bosnisch-Servische radicale jongeren uit, die door de Canadese historica Margaret MacMillan in haar net in het Nederlands verschenen 1914 – Hoe Europa de vrede liet varen voor de Eerste Wereldoorlog vergeleken wordt met fanatici van Al Qaida.

Honderd jaar na de moord op de Oostenrijkse troonopvolger Franz Ferdinand proberen geschiedkundigen, zoals ook de Australische Christopher Clark in Slaapwandelaars – Hoe Europa in 1914 ten oorlog trok, nog altijd te achterhalen wat precies de motor was van het conflict dat WO I heet.

Groeiende ongelijkheid

De Franse econoom Thomas Piketty schreef zijn Le Capital au XXIe siècle (2013) op het juiste moment. Van de Engelse vertaling (maart 2014) waren in Engeland en de VS binnen een maand 200.000 exemplaren verkocht. Piketty werd een superstar op Amerikaanse tv kanalen. Begin 2015 verschijnt de Nederlandse vertaling van wat wel Het nieuwe Kapitaal wordt genoemd, maar dan leesbaar. Daarvoor nog is Piketty uitgenodigd in de Tweede Kamer. Zijn uitgebreide onderzoek naar groeiende inkomensongelijkheid in de negentiende eeuw en nu wordt ter rechter zijde van de PvdA met argusogen bekeken. Vooral VVD en PVV hebben meer op met Ayn Rand (1905-1982) die in de jaren zestig en zeventig in de VS opschudding veroorzaakte met haar aanval op altruïsme en pleidooi voor ‘ethisch egoïsme’. Ze was voorstandster van weinig tot totaal geen bemoeienis van de overheid. Toneelgroep Amsterdam speelt nu een indrukwekkende voorstelling op basis van haar roman The fountainhead (1943).

Na jaren lang in anonimiteit vele oude en nieuwe vermogens- en inkomensstatistieken te hebben

Globalisering van nationale voetbalteams

Aan het WK in Brazilië doen 32 nationale teams mee maar hun voetballers komen uit ruim 70 verschillende landen. De teams van de VS, immigratieland bij uitstek, en van Zwitserland, dat een paar maanden geleden per referendum stemde voor minder immigranten, spannen de kroon qua multiculturele samenstelling. Ongeveer de helft van deze selecties valt onder de noemer immigrant. Alleen Ecuador en Zuid-Korea tellen geen spelers met een dubbele nationaliteit. De overige 30 teams

De felle poëzie van een ontspoorde immigrantenjongen

Dinsdag 10 juni j.l. was Yahya Hassan persoonlijk aanwezig bij de presentatie van de Nederlandse vertaling van zijn geruchtmakende poëziedebuut. Stevig beveiligd. De zaal in het Crea-gebouw in Amsterdam was bomvol. Arjan Peters, literatuurcriticus van De Volkskrant, interviewde de jonge dichter (19 jaar), zoon van Palestijnse vluchtelingen, en Hassan las verschillende van zijn gedichten voor. Over zijn jeugd in een getto aan de rand van Aarhus (Denemarken), zijn gewelddadige jeugd. Gedichten, letterlijk in kapitalen, over een hardvochtige vader en een mislukte integratie. Een aanklacht tegen de generatie van zijn ouders en het moslimmilieu waarin hij opgroeide. Hij acht zichzelf niet verantwoordelijk voor de verschillende interpretaties van zijn poëzie. In Denemarken zijn al meer dan 100.000 exemplaren van zijn debuut verkocht. Duitsland en de VS volgen in snel tempo. Nu is er de Nederlandse vertaling.

Re-enactment - een ontsnappingsclausule voor mannen die geen Conchita willen zijn?

Het onderwijs maar ook andere sectoren, nee de hele westerse wereld raakt te veel gefeminiseerd. Er moet maar weer eens oorlog komen. Dat hoorde ik laatst iemand zeggen. Pro-Russiche activisten in het oosten van Oekraïne voegden de daad bij het woord, schoren hun baard, en bewerkten in hun oorlogspropaganda bestaande foto’s en beelden uit de media. Zo stond heel Donetsk in brand. Beelden uit andere oorlogsgebieden, zoals Syrië, werden geleend en gefotoshopt om de (Russische) publieke opinie in beweging te krijgen. Je hebt ook volwassen mannen die oorlogje spélen, een hobby waarin ze veel geld en tijd steken. ‘Re-enacters’ worden ze genoemd. Wat bezielt hen eigenlijk?

Euroscepsis en politieke zijinstromers

Zondag 25 mei werd op tv de documentaire vertoond, waarin gewezen pvv’ers verklaarden, dat Wilders zich in 2012 uit de gedoogconstructie terugtrok, om in eigen gelederen orde op zaken te kunnen stellen. Niks geen ‘hogere’ motieven of politieke idealen dus. Wat geen nieuws is, want dat deze beweging – geen partij - opportunistisch en onbetrouwbaar is, wisten we al. Ook dat ze louter tegen is, geen politieke verantwoordelijkheid aandurft en nog nooit voor een oplossing van wat dan ook gezorgd heeft. De volgende dag verscheen arabist Hans Jansen op de buis als vierde vertegenwoordiger van de PVV in het Europese parlement. Ook hij bracht niets nieuws, begreep gestelde vragen niet en formuleerde zo omslachtig, dat hem wat meewarig veel succes werd toegewenst. Eén van de andere

Grote en kleine verhalen

In deze tijd van focus op het grote verhaal van Europa, van globalisering en superstaten, even aandacht voor iets kleins. Het zkv. Wat natuurlijk geen pleidooi in verkapte vorm is voor welke renationalisering dan ook. Ongelooflijk trouwens hoeveel mensen denken, dat alle problemen verdwijnen als de EU verdwijnt. Al waren het er uiteindelijk minder dan gedacht.

De hoop op iets beters houdt mensen gaande

In oktober 2013 verdronken 400 vluchtelingen voor de kust van het Italiaanse eiland Lampedusa. Ook afgelopen week kapseisden weer twee schepen, onderweg van Libië naar Italië. De Italiaanse marine en andere schepen in de buurt wisten een groot aantal van de opvarenden te redden. Tegen de zin eigenlijk van Salvini van de Lega Nord-partij, die deze uitstroom vanuit Afrika onmiddellijk wil stoppen en geen geld meer wil uitgeven aan dit soort reddingsacties. Twee dagen later dreigde Fritsma van de PVV met een motie van wantrouwen tegen Teeven van wegen het plotseling toegenomen aantal asielzoekers in Nederland en eiste dat ons land de EU verlaat om zo weer baas te worden over de eigen grenzen. In zijn roman La Superba (2013) vertelt Ilja Leonard Pfeiffer de verhalen van migranten, o.a. van zo’n bootvluchteling. Hij kreeg er - ook de afgelopen week – de Libris Literatuur Prijs voor, en zei naar aanleiding daarvan in een interview, dat hij geen simplistische boodschap had willen geven. Met zijn verhalen over verschillende soorten migranten, in diverse tijdsperioden, wil hij de complexiteit van het probleem laten zien die niet zo gemakkelijk is te vangen in een paar eenvoudige politieke slogans. Christine Otten publiceerde in diezelfde week haar roman Rafaël, een waar gebeurde liefdesgeschiedenis tussen een Tunesiër en een Brabantse, waarvan de eerste via de nodige ontberingen naar en op Lampedusa zijn geliefde weer wist te bereiken.

La Superba is een weergaloze roman. Een ode aan Genua waarheen de schrijver zes jaar geleden op de

Twee maal Anne Frank

Afgelopen week was de documentaire In de rij voor Anne Frank van Robert van Schinkel op tv te zien. Vier jaar lang filmde hij van tijd tot tijd de lange rij wachtenden voor het Anne Frank Huis in Amsterdam. In weer en wind, in de kou, onder een stralend blauwe hemel. Het is een ontroerende film geworden over mensen van over de hele wereld die iets herkennen in het meisje dat in 1933 naar Nederland vluchtte voor het nazi regime maar er elf jaar later niet aan ontkwam. Donderdag 8 mei ging Anne in première in een speciaal daarvoor gebouwd theater aan het IJ in Amsterdam. Geschreven door Jessica Durlacher en Leon de Winter, in opdracht van het Anne Frank Fonds in Basel. O. a. Ronald Leopold, directeur van de Anne Frank Stichting in Amsterdam, bekritiseerde in de aanloop naar de première de in zijn ogen te commerciële opzet van dit project.

Per jaar bezoeken ruim een miljoen mensen het Anne Frank huis. Gemiddelde wachttijd: anderhalf uur.

Herdenken en feesten

Naar aanleiding van koningsdag merkte een buitenlandse journalist op, dat wij niet de koning vieren maar onszelf. De laatste jaren zijn de herdenking op 4 en de viering van 5 mei een gevoelig item geweest. Wat herdenken en vieren we dan eigenlijk? Steeds duiken er nog verhalen en geschiedenissen op, die verwijzen naar de oorlogsjaren. Een voormalig dienstmeisje op het buitenverblijf van Hitler in Zuid-Duitsland, inmiddels 89 jaar, vertelt over de lievelingstoetjes van de zoetekauw. Er bestaan mannenclubs die nog altijd actief zoeken naar verborgen bunkers in de Hollandse duinen. En ze vinden ze ook. Soms met tastbare herinneringen uit de oorlogstijd. Een vergane stoel. Lege wijnflessen. De minieme rest van een soldatenlaars. Historici brengen huizen in kaart waar Joden ondergedoken zaten en opgepakt werden met achterlating van spullen waarvan nieuwe bewoners nog altijd overblijfselen ontdekken in de kelder of tussen muren. Houdt die oorlog dan nooit op? Waarover gaat het dit jaar? Voor en na De Dam. Wat betekent het begrip vrijheid voor ons?

Nieuwe vormen van democratie

Op de nieuwssite www.decorrespondent.nl publiceerde David van Reybrouck een reeks bijdragen over democratische vernieuwing, gebaseerd op zijn recente boek Tegen verkiezingen (2013). Onze parlementaire democratie lijdt aan een vermoeidheidssyndroom. Verkiezingen zijn verziekingen geworden. Van Reybrouck bespreekt het oude idee van de loting (in het antieke Athene) en zoekt naar nieuwe vormen van burgerinspraak, los van verkiezingen. In zijn boek If mayors ruled the world (2013) beschrijft de Amerikaanse politicoloog Benjamin Barber hoe steden de nieuwe bouwstenen van onze democratie worden. Steden kunnen, alleen en vooral samen, volgens hem de problemen van deze tijd – het broeikaseffect, terrorisme, financiële crises, immigratie, gezondheidszorg, onderwijs, banen, globale markten - beter, efficiënter en pragmatischer oplossen dan de oude en vermoeide nationale staten. Steden werken nu al veel samen. Barber bezocht Van der Laan en Aboutaleb, over wie in de Nederlandse vertaling van zijn boek een klein hoofdstukje is toegevoegd.

Pasen als de ontknoping van het Lijdensverhaal

Rondom het christelijke feest van Pasen zijn er heel wat vertoningen te bezichtigen (en te beluisteren) die het lijden en de wederopstanding van Christus verbeelden en bezingen. In theaters, de concertzaal, de bioscoop, op tv en radio. En ook op straat. Op Goede Vrijdag in de Semana Santa zie je in Rome bijvoorbeeld bonte optochten. Mannen in kleurrijke tunieken en bonte gewaden en vrouwen met hoofddoeken, voorafgegaan door de man met het kruis. In Spanje ziet het er grotesker uit. Surrealistisch bijna. In Cuenca bijvoorbeeld, waar tienerjongens nog een laatste keer met hun mobiel bellen voor ze de witte tuniek met de rode beulskap opzetten. Biddende en huilende vrouwen. Boetelingen die zichzelf pijnigen door met stalen borstels op de eigen blote kuiten te slaan. Zover gaan we in Nederland niet, maar we kennen sinds enige jaren wel een verbeelding van het Paasgebeuren in de open lucht, dat ook nu weer life op tv werd uitgezonden. The Passion. En er is natuurlijk de Mattheűs Passion die op heel verschillende locaties wordt uitgevoerd, en dagelijks op de radio was te beluisteren. Er zijn ook vele films die – al of niet met de nodige ironie – het lijden van Christus verbeelden. Hollywood lust er wel pap van. En dat is niet verwonderlijk, omdat het Lijdensverhaal dezelfde dramaturgische ‘wetten’ kent waaraan de Hollywoodfilm zijn succes te danken heeft.

Moderne heksenjacht

Soms zijn de Middeleeuwen ook in ons ‘verlichte ‘ deel van de wereld minder ver weg dan we denken. In het geval van de Haagse verpleegster Lucia de B bleek er sprake te zijn van een enorme gerechtelijke dwaling. Openbare aanklager en rechters werden danig beïnvloed door de in de media ontstane hype. Lucia de B werd voorgesteld als een seriemoordenares, de ‘engel des doods’. Hard bewijs was er niet. Ze werd in 2003 veroordeeld voor vier moorden, in hoger beroep voor zeven, tot levenslang. In 2008 werd de zaak heropend. En in 2011 volgde vrijspraak. De arts Metta de Vries en wetenschapsfilosoof Ton Derksen hadden zich daar sterk voor gemaakt. Evenals schrijver Maarten ’t Hart. De Deense film Jagten, die op vele lijstjes in 2013 op de eerste plaats stond, vertelt over een moderne fictieve heksenjacht. Paula van der Oest baseerde haar nieuwe film, haar beste tot nu toe, op het werkelijke leven van Lucia de Berk. In zijn column van woensdag 2 april bracht Max Pam – naar aanleiding van het zien van deze film – de zaak in verband met een andere naar zijn idee grove rechterlijke dwaling. De Eper incestzaak uit 1990. Wat maakt Lucia de B duidelijk over mediahypes, moderne heksenjachten en gerechtelijke dwalingen?

Criminaliteit en etniciteit

Naar aanleiding van de dramatische gebeurtenissen in Deurne was de afgelopen week het zogenaamde Marokkanendebat weer aan de orde van de dag. Twee Marokkanen minder, klonk het, en eigen schuld dikke bult. De beslissing van de Officier van Justitie, Bart Nieuwenhuizen, dat het juweliersechtpaar naar huis mocht en niet in voorlopige hechtenis hoefde te blijven werd – onder leiding van het Journaal - misverstaan als een besluit om helemaal geen vervolging in te stellen. Dan wordt het hier een soort van Wilde Westen, vonden sommigen. En Marokkaanse jongeren begonnen protestacties in Deurne.