Compassie is niet lief

‘Com-passie’ komt uit het Latijn en betekent ‘mede-lijden’, daar helpt geen lieve moeder aan. Compassion is het Engelse woord waarmee het Arabische woord raHma wordt vertaald. In de Koran staat het begrip raHma centraal. De Nederlandse vertaling van raHma is meestal ‘barmhartigheid’, als in ‘Heer, erbarm u’, in het Grieks Kyrie eleison, vandaar ‘Kyrie-eleis’ in de kerstliedjes. ‘Heer erbarm u’ is een gebed dat in de meeste christelijke godsdienstoefeningen een aantal malen voorkomt.

Het is altijd moeilijk te zeggen wat een woord ‘eigenlijk’ betekent, omdat het de gebruikers zijn die aan een woord een betekenis toekennen, ongeacht de afkomst van het woord. Maar hoe je het Nederlands ook gebruikt, er is een verschil tussen ‘liefde’ en ‘barmhartigheid’, en ook tussen ‘medelijden’ en ‘liefde’. Een verpleegster heeft ongetwijfeld medelijden met een stervende patiënt, maar dat is geen liefde of barmhartigheid.

De beul die een man onthoofdt, kan daarbij barmhartigheid of compassie betrachten door zijn zwaard scherp te slijpen en in één keer raak te slaan, de alternatieven overdenken stemt niet vrolijk. Maar dat is geen liefde of medelijden.

Een man die met een vrouw naar bed gaat, doet dat niet uit barmhartigheid of medelijden, maar uit liefde. Liefde tussen mensen is iets dat in principe op gelijke hoogte blijft; barmhartigheid, medelijden en compassie gaan daarentegen van boven naar beneden. Wie medelijden of barmhartigheid koestert, weet zich hoger dan de gekoesterde.

Er is nog iets aan de hand met liefde: de fysieke voorwaarde voor geslachtsgemeenschap (we hebben het hier over de erexie) is een teken van liefde, desnoods van lust, maar nooit, echt helemaal nooit, van medelijden of barmhartigheid. Een erectie uit erbarmen of compassie, het komt niet voor.

Wanneer de mens over God spreekt, moet hij beelden gebruiken die bij zijn toehoorder bekend zijn. De verhouding tussen God en mens wordt dan ook steeds onder woorden gebracht met behulp van beelden die ontleend zijn aan gewone duidelijke dagelijkse situaties als vader en kind; man en vrouw; slaaf en eigenaar; leerling en leraar; feestganger en gastheer; Reve en ezel; romanschrijver en romanpersonage; en er is meer, veel meer, soms heel bizar.

In de bijbel, in het Jodendom en in het christendom, zijn de twee beelden die het meest gebruikt worden ‘vader en kind’ en ‘man en vrouw’. De band tussen die twee wordt normaal gesproken ‘liefde’ genoemd, en niet ‘medelijden’ of ‘barmhartigheid’. Bijbel en de godsdiensten die op de bijbel steunen, vragen de gelovigen een vorm van liefde te betrachten die ‘naastenliefde’ genoemd wordt. Ook moderne hedendaagse ongelovigen uit de post-christelijke traditie menen ondanks hun geloofsafval nog steeds dat naastenliefde een superieure levenshouding is.

Kan het woord ‘naastenliefde’ vertaald worden in de taal van de politiek? Het antieke Athene van Socrates kende eigenlijk geen democratie in onze moderne betekenis van het woord, maar wel isonomie, ‘gelijkheid [van een ieder] voor de wet’. De politieke vertaling van naastenliefde is dan ook isonomie: behandel de mensen zoals je zelf behandeld wilt worden. Derdewereldlanden, ontwikkelingslanden en islamitische landen kennen geen isonomie, zelfs als er af en toe verkiezingen worden gehouden.

Eerlijke verkiezingen zijn de kroon op de isonomie, net zoals de stichting van een staat de kroon is op het opgebouwd hebben van de instellingen die een staat nodig heeft om te kunnen functioneren. (Daarom is een Palestijnse staat, hoe vaak hij ook wordt uitgeroepen, geen staat maar een wensdroom). Isonomie wordt bedreigd door die politieke partijen die er naar streven om sommige burgers wel, en andere burgers niet, hun vrijheden, hun verantwoordelijkheden en hun loon en spaargeld te laten afpakken door de overheid, onder welk idealistisch mom dat ook gebeurt.

In de koran en de islam is het meest gebruikte beeld voor de band tussen God en mens dat van eigenaar en slaaf, en in dat beeld gaat de ideale verhouding tussen die twee al snel ‘barmhartigheid’ of ‘rechtvaardigheid’ genoemd worden, en dat is dan ook precies wat de Koran en de islam van gelovigen vragen, in de behandeling van elkaar. (Rechtvaardigheid is ‘handelen volgens de sharia’, dan weet u dat ook weer). Het beeld van ‘vader en kind’ of ‘man en vrouw’ wordt door islamitische theologen als godslasterlijk en ongepast beschouwd.

Wanneer het CDA, tot voor kort maar misschien nog steeds een van de belangrijkste politieke organisaties van het Nederlandse christendom, de ‘naastenliefde’ inruilt voor ‘barmhartigheid’, dan zal daar door de Wijzen van Mekka heftig op geproost worden. Het is te veel eer voor Nederland om te denken dat het een echte feestdag wordt in Mekka en Medina, maar vrolijkheid zal er zeker zijn. Professor Tariq Ramadan als de Barmhartige Partijleider wordt dan een reëel toekomstbeeld. We zullen nog met veel heimwee naar de Rattus Catholicus terugverlangen. Het zal een erenaam worden die onze kleinkinderen met liefde zullen fluisteren als ze het over vroeger hebben.